Phần đầu tiên của Bách khoa toàn thư chiến lược quần vợt mô tả các cách chơi tennis thành công bất kể đối thủ của bạn là ai. Đó là những quy luật hình học và giới hạn thể chất của con người mà bạn có thể khai thác. Phần thứ hai hướng dẫn bạn các cách tiếp cận khác nhau khi đối đầu với các kiểu người chơi và các tình huống cụ thể. Nhưng suy cho cùng, đây mới chỉ là những công thức có sẵn.

Vì bạn sử dụng những công thức này hầu hết thời gian, lối chơi của bạn sẽ trở nên dễ đoán. Đối thủ có thể nhanh chóng bắt bài những gì bạn muốn thực hiện. Bạn thử nghĩ xem, khi Roger Federer và Rafael Nadal đối đầu, có bao nhiêu cú đánh của người này mà người kia không đoán trước được? Nói cách khác, họ làm nhau ngạc nhiên được bao nhiêu lần? Tôi ước tính chỉ khoảng 5–10% số cú đánh là mang lại yếu tố bất ngờ.

Những điều bất ngờ này xảy ra khi người chơi KHÔNG tuân theo chiến lược hoặc chiến thuật điển hình trong tình huống đó. Và đây là câu hỏi trị giá 64.000 đô la: KHI NÀO thì bạn nên chơi trái luật? Bởi vì đó gần như là cách duy nhất để tạo sự đột biến. Những người chơi giỏi không chỉ biết cách chơi của mình, họ còn biết đâu là cú đánh tốt nhất của đối thủ trong một tình huống nhất định. Do đó, họ luôn chủ động dự đoán trước các chuỗi phối hợp bóng có xác suất xảy ra cao nhất từ phía bạn.

Đây chính là lúc trực giác (intuition) và cảm nhận tình huống lên tiếng. Trong một pha bóng tốc độ, hiếm khi bạn có đủ thời gian để phân tích lý trí kiểu: “À, đối thủ đang chạy sang bên kia nên mình sẽ đánh bẻ hướng ngược lại (wrong-foot)“. Đôi khi tình huống quá hiển nhiên thì bạn có thời gian (và thực tế bạn chỉ có thể suy nghĩ phân tích trước khi thực hiện cú giao bóng).

Nhưng thông thường, phản ứng đầu tiên, an toàn nhất và hiệu quả nhất về mặt chiến thuật là đánh bóng vào khoảng sân trống. Đây là quy luật chung mà bạn nên tuân theo phần lớn thời gian.

Tuy nhiên, thỉnh thoảng sẽ có một Ý TƯỞNG lóe lên trong đầu bạn – một ý tưởng hoàn toàn đi ngược lại các nguyên tắc sách vở. Đó chính là trực giác. Nếu bạn nắm giữ ý tưởng đó và thực hiện nó một cách quyết đoán, nó thường sẽ là một quyết định cực kỳ hiệu quả.

Đừng nhầm lẫn ý tưởng trực giác này với lối chơi vô định của những người mới bắt đầu hoặc trình độ trung cấp. Những người đó liên tục rơi vào trạng thái suy nghĩ quá mức (overthinking). Họ không có chiến lược tổng thể, không tuân theo các nguyên tắc hình học – họ chỉ muốn làm đối thủ ngạc nhiên trong mọi cú đánh. Đó không phải trực giác; đó là sự hỗn loạn. Họ đưa ra quá nhiều lựa chọn kỳ quặc đến mức kết quả trận đấu trở thành một mớ hỗn độn.

Trực giác đích thực chỉ xuất hiện khi bạn đã thuần thục các “quy tắc” chiến lược quần vợt và biết chính xác lối chơi hiệu quả nhất của mình là gì (ví dụ: đánh vào sân mở). Trên nền tảng vững chắc đó, bạn bỗng nhiên thấy rõ mình nên đánh quả tiếp theo vào đâu, ngay cả khi nó phá vỡ các quy tắc thông thường.

Người chơi trung cấp khi có một ý tưởng trực quan thường bắt đầu nghi ngờ nó vì thấy nó trái quy tắc. Sự do dự, lưỡng lự này làm chậm quyết định cuối cùng và thường dẫn đến lỗi hỏng. Thật không may, lỗi hỏng này lại càng làm tăng thêm sự ngờ vực của họ đối với trực giác, khiến họ không bao giờ muốn lắng nghe nó nữa. Đó là lý do tại sao họ mãi dậm chân ở trình độ trung cấp. Họ có thể chơi tốt, nhưng lối chơi quá dễ bị bắt bài.

Các tay vợt chuyên nghiệp phần lớn thời gian chơi rất nghiêm túc theo các quy tắc chiến lược: họ tấn công dọc biên (down the line), phòng thủ bằng các cú chéo sân (cross-court), di chuyển che sân chính xác… Nhưng thỉnh thoảng, họ sẽ tung ra một cú đánh xuất thần bẻ gãy mọi dự đoán để ghi điểm.

Hành động này có tác động tâm lý cực kỳ sâu sắc. Con người chúng ta luôn có nhu cầu mãnh liệt về sự ổn định và có thể dự đoán. Chúng ta muốn biết điều gì sẽ xảy ra tiếp theo để cảm thấy an toàn. Nếu môi trường trở nên khó lường, chúng ta sẽ rơi vào trạng thái căng thẳng thường xuyên, không thể thả lỏng cơ thể. Đây là một cơ chế sinh tồn nguyên thủy nằm sâu trong não bộ.

Vì vậy, việc thỉnh thoảng chơi bất ngờ, không thể đoán trước mà lại đạt hiệu quả cao sẽ trút một áp lực tâm lý khổng lồ lên đối thủ. Anh ta cảm thấy bất lực trong việc đọc bài của bạn, trở nên cảnh giác cao độ và căng cứng. Điều này khiến đối thủ bị vắt kiệt sức lực về mặt tinh thần và không thể duy trì sự tập trung cao độ trong thời gian dài.

Để chơi thứ tennis chiến lược đỉnh cao nhất, bạn phải tìm ra sự kết hợp hoàn hảo giữa một cái đầu lạnh đầy tính toán (thống kê, chiến thuật thông minh) và những ý tưởng trực giác nhạy bén của riêng mình. Bạn cần tích lũy rất nhiều kinh nghiệm và giữ một tâm trí tĩnh lặng để có thể LẮNG NGHE các ý tưởng trực giác và tự tin triển khai chúng.

Theo tôi, Martina Hingis là tay vợt xuất sắc nhất mọi thời đại trong việc kết hợp giữa lối chơi thông minh, đúng chiến lược với các miếng đánh chiến thuật xảo quyệt khiến đối thủ hoàn toàn “mù tịt” không thể đọc vị. Dù những ý tưởng của cô ấy đôi khi đi ngược lại sách giáo khoa, chúng lại hoạt động hoàn hảo vì cô ấy biết cách sử dụng có chọn lọc và không lạm dụng. Cô ấy hoàn toàn tin tưởng vào trực giác của mình. Cách học nhanh nhất là quan sát các bậc thầy, vì vậy tôi mời bạn hãy chăm chú theo dõi các trận đấu của Martina Hingis. Cô ấy là minh chứng sống cho sự hòa hợp giữa thống kê và trực giác, và bạn hoàn toàn có thể làm được như vậy.